In dit artikel beschrijf ik de relatief extreme positie en de hantering daarvan die je als Xi-er kan innemen bij je stijlvoorkeur voor 'taakgerichtheid' of 'mensgerichtheid': een aanduiding voor of je in je dagelijks leven en handelen vooral aandacht geeft aan de inhoudelijk optimale vervulling van een taak, of aan de mensen waarmee je op een of andere wijze verbonden bent. Het begrip mensgerichtheid wil ik hier specificeren als invoelingsvermogen of empathie: het vermogen om je in de gevoelswereld van iemand anders te verplaatsen.
Het volledige artikel is 8 pagina's. In MensaBerichten 537 (jan/feb 2009) is een verkorte versie van 4,5 pagina gepubliceerd. Beide versies zijn via de links hierboven als pdf-bestand te downloaden.
Op deze webpagina geef ik een aantal stukjes uit het artikel weer.
Omdat één van de karakteristieken van Xi-ers hun neiging tot grenzeloosheid is, lijken hun persoonlijke eigenschappen vaak uitvergroot: zoals je intelligentie 'extra' is, geldt dat voor meer eigenschappen.
Dus als Xi-ers binnen hun populatie relatief taakgericht of relatief empathisch zijn, is er eigenlijk sprake van extra taakgerichtheid (Xt) respectievelijk extra empathie (Xe). Hierbij wordt afhankelijk van de wisselwerking met hun omgeving 'extra voordeel' bereikt, of er ontstaat een escalatie, waarbij het gedrag van de Xi-er door de omgeving of door een deskundige als ongewenst of zelfs als een stoornis wordt benoemd.
Hoe verschillend extra taakgerichtheid en extra empathie zijn, toont zich als je de karakteristieke eigenschappen vergelijkt.
|
Wat zijn de karakteristieken van extra taakgerichtheid (Xt)?
1. Het plan of de taak moet worden uitgevoerd en wat daarbij in de weg staat is per definitie minder belangrijk.
2. De Xt-er heeft een sterke behoefte aan structuur om de taak optimaal uit te voeren.
3. Mensen worden beoordeeld op hun feitelijke spreken en handelen. Non-verbale signalen spelen daarbij niet of nauwelijks een rol.
4. Er is een sterk vermogen om concrete situaties te hanteren, ten koste van een vermogen om ervaringen te generaliseren.
5. Overprikkeling van de zintuigen leidt bij een Xt-er gemakkelijk tot heftige opwinding.
6. Er is weinig tolerantie voor gedrag in de omgeving dat niet aansluit op de eigen taakgerichtheid.
7. De Xt-er voelt zich ongemakkelijk bij politieke spelletjes of andere situaties waar iemands spreken en handelen niet rechtstreeks de intentie weergeeft.
|
 |
Wat zijn de karakteristieken van extra empathie (Xe)?
1. Een Xe-er kan zijn/haar invoelingsvermogen praktisch gesproken niet 'uitzetten'.
2. Een Xe-er is geneigd geen bewust onderscheid te maken tussen eigen en bij een ander ingevoelde gevoelens.
3. Wat de ander denkt of voelt is belangrijker dan wat die ander doet.
4. De verwerking van ingevoelde informatie over de ander kan de verwerking van eigen gedachten en gevoelens van de Xe-er gemakkelijk wegdrukken.
5. De Xe-er voelt zich al snel verantwoordelijk voor een ander.
6. De behoefte om de ander te helpen kan ten koste gaan van het doen van dingen die voor de Xe-er zelf van belang zijn.
7. Het is pijnlijk als de ander geen invoelingsvermogen toont.
naar boven
|
Merk op dat de karakteristieken extra onderscheidend zijn doordat de natuurlijke intensiteit en gedrevenheid van de Xi-er een eigenschap steeds een stukje uitvergroten, waardoor de consequenties ervan radicaler zijn.
Wanneer de beide 'partijen' op het werk of privé in een relatie terecht komen (tegenpolen trekken elkaar aan) blijken ze soms moeite te hebben om die 'vreemde' eigenschappen bij de ander op waarde te schatten en optimaal te hanteren.
Bij ongenoegen kan die spanning wederzijds makkelijk escaleren, omdat de Xt-er dan geneigd is 'extra extra taakgericht' (XXt) te worden en de Xe-er 'extra extra empathisch' (XXe). In de terminologie van het Kernkwadrant leidt overdrijving van de kwaliteit tot teveel van het goede, een vervorming. Daarop wordt wederzijds allergisch gereageerd, wat de vervorming meestal versterkt.
|
Taakgerichtheid is een voordeel om de dingen gedaan te krijgen. Xi-ers die op de hen eigen gedreven manier aan de slag gaan, kunnen ongewoon veel voor elkaar krijgen.
Maar soms ontstaat er schade in de omgeving doordat de focus op de taak te nauw is. In de daardoor opgeroepen sfeer loopt ook de taakgerichte Xi-er zelf schade op, doordat de uitvoering van de taak gesaboteerd lijkt te worden of wordt, waardoor de Xt-er in eigen perceptie zeer pijnlijk faalt.
Karakteristieke onbalans bij 'extra extra taakgerichtheid' – XXt – is:
+ De omgeving wordt afgebeuld, geen oog meer voor de menselijke maat.
+ De XXt-er vervalt in te rigide structuren en wil daar heftig aan vasthouden.
+ De omgeving wordt afgebrand vanwege vermeende incompetentie.
+ Een focus op concrete details met uit het oog verliezen van de grote lijn.
+ Bij extra weerstand of stress raakt het zintuiglijk systeem overbelast en ontstaan er meteen hoge emotionele pieken die vaak een grens voor de omgeving overschrijden. Ook de even radicale wijze waarop de piek verdwijnt en de Xt-er overgaat tot de orde van de dag, kan zijn/haar omgeving ontregelen.
+ Vaak ontstaat bij de XXt-er grote onzekerheid over het waarom van allerlei effecten van het eigen gedrag, dat weer leidt tot verhoging van stress en overprikkeldheid, dus tot bestendiging van de onbalans.
Bij XXt kan de omgeving het gedrag ervaren als kenmerkend voor Asperger of andere varianten van het autismespectrum.
naar boven
|
|
Empathie of invoelingsvermogen is een grote kracht bij samenwerken en samenleven. Empatische Xi-ers krijgen ongewoon veel met anderen gedaan door de wijze waarop ze precies de juiste toon weten te vinden, adequate ondersteuning bieden in complexe situaties, enzovoort.
Maar als de focus voortdurend en vol op de ander wordt gericht, wordt die zorg en aandacht benauwend en verliest de Xe-er zijn/haar autoriteit, het vermogen tot initiatief, en raakt eigenlijk zichzelf kwijt.
Karakteristieke onbalans bij 'extra extra empathie' – XXe – is:
+ Het invoelingsvermogen staat permanent op de maximale stand: geen signaal van de ander mag gemist worden.
+ Een mogelijk conflict tussen de eigen gevoelens en de ingevoelde gevoelens van de ander wordt genegeerd.
+ De eigenwaarde van de XXe-er is afgenomen; wat de ander vindt of wil is per definitie belangrijker dan de eigen opvattingen of behoeften.
+ Naarmate de XXe-er zichzelf verder wegcijfert, worden de gevoelens van verantwoordelijkheid voor het welzijn van de ander sterker.
+ Lage eigenwaarde en het gevoel verantwoordelijk te zijn voor de ander leidt gemakkelijk tot de overtuiging steeds tekort te schieten bij de invulling van de zelf opgelegde rol: schuldgevoelens versterken de al genoemde karakteristieken en verminderen veerkracht en levensvreugde.
+ Het voortdurend 'binnen halen' van de ingevoelde energie van de ander leidt tot ontregeling van het eigen energiesysteem. De XXe-er voelt zich lusteloos en overvraagd; is niet of nauwelijks tot eigen initiatief in staat. De eigen wilskracht is ontaard in een machteloos 'moeten'.
Bij XXe krijgt het gedrag van de Xi-er de kenmerken van z.g. co-dependentie en andere vormen van overafhankelijkheid.
|
Door het besef van de karakteristieken van Xt en Xe gedrag en hun mogelijke vervorming tot XXt en XXe, kan je situaties die tot stagnatie leiden of hebben geleid beter herkennen, begrijpen en hanteren; dat lucht geweldig op.
Daarnaast is aan de orde in welke mate het eigen 'extreme' gedrag situationeel blijkt te zijn – bijvoorbeeld in een andere situatie niet problematisch is of wordt – of dat een sterke mate van Xt of Xe min of meer een constante karakteristiek is.
Nu zijn Xi-ers per definitie nooit 'normaal'. Dus hoe ongewoon Xt of Xe kan je zijn voordat je 'abnormaal' wordt en je omgeving begint te klagen? En hoe schokkend of zelfs bedreigend is het voor je als je situationeel of permanent min of meer autistisch of co-dependent gedrag blijkt te vertonen? Of is dat allemaal niet zo dramatisch als het 'etiket' lijkt en ben je eigenlijk wel in goed gezelschap?
Binnen de context van Xi-ers is het relevant om te weten, dat in sommige visies (lees bijvoorbeeld Temple Grandin) op de kenmerken van het syndroom van Asperger je bestaande en historische eminente wetenschappers, kunstenaars en ondernemers kan herkennen.
Aan de andere kant van het spectrum is het logisch dat 'extra extra empathische' mensen minder zichtbaar zijn: zij richten zich immers juist op de ander, met voorbijgaan aan hun eigen behoeften. De maatschappelijke acceptatie van opoffering en traditioneel vrouwelijke rolpatronen doen mij vermoeden dat allerlei maatschappelijke verbanden vooral dankzij co-dependent-achtige dienstbaarheid overeind blijven. Voeg daaraan toe dat volgens velen taakgerichtheid 'gewoon' typisch mannelijk is en empathie typisch vrouwelijk. En dat geldt dan natuurlijk ook voor de X- en de XX-versie.
Kortom, er is voor Xi-ers een grensgebied waar het oordeel wat een ongewoon eminente of nuttige kwaliteit en wat een stoornis is, vooral met de context van de waarnemer en de waargenomene te maken heeft.
In dat grensgebied is voor mij de relevante vraag hoe iemand Xt of Xe is en of hij/zij die eigen kwaliteiten naar wens kan ontplooien in een helder besef van de sterke en van de lastige kanten ervan. Met dit artikel hoop ik aan dat heldere besef bij te hebben gedragen.
naar boven
|
